ilk şiirlerinden son yazdıklarına kadar vatan sevgisini, insanca bir yaşamı, eşitliği, özgürlüğü ve elbette hasreti, ince bir nakış gibi ruhumuza işleyen; yeryüzünün tüm duygularına, hüzünlerine, sevinçlerine, mücadelelerine ses olan; türk şiirinin en büyük ismi, dünyanın en önemli şairlerindendir.
elliden fazla dile çevrilen şiirleri farklı formlarda bestelenerek ruhi su, genco erkal, zülfü livaneli, fazıl say, cem karaca, fikret kızılok, ünol büyükgönenç, ilhan irem, esin afşar, edip akbayram, selda bağcan, ahmet kaya, joan baez, suavi, manos loizos, fuat saka, maria farantouri, ezginin günlüğü, yves montand, grup yorum, hakan yeşilyurt, juan carlos baglietto ve solleville gibi sanatçılar tarafından yorumlanmıştır.
siyasi düşünceleri nedeniyle hapiste yatmış, ömrünün büyük bölümünü sürgünlerde geçirmiş, 1951 yılında türk vatandaşlığından çıkarılmış, ölümünden 46 yıl sonra da (2009) vatandaşlığı geri verilmiştir.
şiirlerinde benimsediği hece ölçüsünden vazgeçerek serbest ölçüde yazmaya başlayan nazım hikmet, bu bağlamda türk şiirinin ilk örneklerini verirken, bir makalesinde konuya dair şunları ifade etmiştir;
"şiir öyle de yazılır, böyle de. ben şimdi bütün şekillerden yararlanıyorum. halk edebiyatı vezninde de yazıyorum, kafiyeli de yazıyorum. tersini de yapıyorum. en sade konuşma diliyle kafiyesiz, vezinsiz şiir de yazıyorum. sevdadan da barıştan da inkılaptan da hayattan da ölümden de sevinçten de kederden de umuttan da umutsuzluktan da söz ediyorum. insana has her şeyin şiirime de has olmasını istiyorum. istiyorum ki okuyucum bende bütün duygularının ifadesini bulabilsin."
şiirlerini yasaklı olduğu yıllarda farklı isimlerle okuyucusuyla buluşturan nazım hikmet, bunun dışında roman, öykü, oyun vb. gibi yazın alanlarında da sayısız yapıtlar vermiştir. kafatası, bir ölü evi, unutulan adam ve ferhat ile şirin'in de aralarında bulunduğu 22 tiyatro eseri, türkiye'nin yanı sıra polonya, rusya, macaristan, almanya ve çekoslovakya'da sahnelenmiştir.
nazım hikmet adına ödül alan ve, "onun yanında biz şair bile olamayız" diyen
pablo neruda ile birlikte;
jean paul sartre da ölümünden sonra şöyle söylemiştir; "vefalı dost, yiğit savaşçı, insan düşmanlarının amansız düşmanı, her yerde insana hizmet etmek ama hiçbir şeye kayıtsız kalmak istemiyordu. bilirdi ki insan yaratılmış bir mahluktur ve asla dünyaya hazır gelmiyor. insanın durmadan düşmanla savaşarak kendi kendini yaratması gerekmektedir. sözün kısası, nazım hikmet'in dediği gibi asla uyumamak lazımdır. o asla uyumadı. önemli olan odur ki, ölüm onun ilk ve son uykusu oldu."
eserleri şu şekildedir;
şiirleridağların havası (1925)
835 satır (1929)
jokond ile si-ya-u (1929)
varan 3 (1930)
1 + 1 = 1 (1930)
sesini kaybeden şehir (1931)
benerci kendini niçin öldürdü? (1932)
gece gelen telgraf (1932)
portreler (1935)
taranta babu'ya mektuplar (1935)
simavne kadısı oğlu şeyh bedreddin destanı (1936)
şeyh bedreddin destanına zeyl (1936)
kuvayi milliye (1968)
saat 21-22 şiirleri (1965)
dört hapishaneden (1966)
rubailer (1966)
yatar bursa kalesinde (1929-1951)
memleketimden insan manzaraları (1966-1967)
yeni şiirler (1951-1959)
son şiirleri (1959-1963)
oyunlarıkafatası (1932)
bir ölü evi (1932)
unutulan adam (1935)
fatma, ali ve diğerleri (1952)
ivan ivanoviç var mıydı, yok muydu? (1954)
ferhad ile şirin (1965)
sabahat (1965)
inek (1965)
yolcu (1965)
enayi (1965)
istasyon (1965)
ocak başında (1966)
bu bir rüyadır (1966)
insanlık ölmedi ya (1967)
allah rahatlık versin (1967)
evler yıkılınca (1967)
yusuf ile menofis (1967)
demokles'in kılıcı (1974)
tartüf-59 (1990)
kadınların isyanı (1990)
yalancı tanık (1990)
kör padişah (1990)
her şeye rağmen (1990)
romanlarıkan konuşmaz (1965)
yeşil elmalar (yedi yazardan derleme) (1965)
yaşamak hakkı (1966)
yaşamak güzel şey be kardeşim (1967)
öteki defterler
orası
zeytin ve üzüm adası
öyküleriorman cücelerinin sergüzeşti (1932)
sevdalı bulut (1968)
yönetmenliğini yaptığı filmlercici berber (1933)
düğün gecesi (1933)
bursa senfonisi (1934)
güneşe doğru (1937)
senaryolarıkarım beni aldatırsa (1933)
naşit dolandırıcı (1933)
cici berber (1933)
söz bir, allah bir (1933)
düğün gecesi (1933)
milyon avcıları (1934)
leblebici horhor ağa (1934)
aysel: bataklı damın kızı (1934)
güneşe doğru (1937)
tosun paşa (1939)
şehvet kurbanı (1940)
kahveci güzel (1941)
kıskanç (1942)
kızılırmak karakoyun (1946)
üçüncü selim'in gözdesi (1950)
balıkçı güzeli (1953)
podivín (1956)
dvoe iz odnogo kvartala (1957)
legenda o lásce (1957)
von allen vergessen (1959)
vlyublyonnoe oblako (1959)
yashamaq gözäldir, qardashim! (1966)
lyubov moya, pechal moya (1978)
qariba adam (1979)
goluboy myach (1984)
yolcu (1993)
fıkralarıit ürür kervan yürür (orhan selim adıyla gazetelerde yazdığı yazılar) (1965)
temel ile fadime fıkraları (1967)
inceleme yazılarıalman faşizmi ve ırkçılığı (1936)
sovyet demokrasisi (1936)
milli gurur (1936)
faşizm sınıflar ve emperyalizm (1975)
sanat, edebiyat, kültür, dil (1991)
sanat ve edebiyat üstüne (1998)
mektuplarıcezaevinden memet fuat'a mektuplar (1967)
kemal tahir'e mapushaneden mektuplar (1968)
bursa cezaevinden va'nu'lara mektuplar (1970)
piraye'ye mektuplar 1 (1998)
piraye'ye mektuplar 2 (1998)
çankırı'dan piraye'ye mektuplar (2010)
çevirilerila fontaine'den masallar (1949)
çeviri hikâyeler (1987)
seçkiler ve derlemeler
şu 1941 yılında (1965)
nazım ile piraye (1975)
aydınlıkçı yazar aydınlıkçı şair (1976)
masallar (1991)
hikâyeler (1991)
konuşmalar (1991)
nazım hikmet şarkıları (2001)
bizim radyoda nazım hikmet (2002)
henüz vakit varken gülüm (seçme şiirler, 2008)
maalesef, vasiyet ettiği şekilde "anadolu'daki bir köy mezarlığında, bir çınarın altında" yatmıyor.
ancak o, saz kırmayan, kitap yakmayan, güneşe sevdalı, gökyüzüne aşık tüm insanların düşlerinde, gülüşlerinde ve yüreklerinde...